A3-14-turowicz-rgb-80

fot. Adam Bujak

Jerzy Turowicz

ur. 10 grudnia 1912 w Krakowie – zm. 27 stycznia 1999 w Krakowie

Dziennikarz i publicysta, działacz katolicki

Dziennikarz i publicysta, działacz katolicki, redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego” (1945–1953 i 1956–1999) oraz prezes zarządu Społecznego Instytutu Wydawniczego Znak (1959–1991).
Studia, jako entuzjasta lotnictwa, rozpoczął w 1930 roku na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej, by w latach 1934–1939 kontynuować je w Krakowie na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Naukę łączył z aktywną działalnością społeczną w Akademickiej Sodalicji Mariańskiej i w Stowarzyszeniu Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”, które należało do pierwszych rzeczników otwarcia Kościoła na świat współczesny, antycypując soborowe aggiornamento. W czasach studenckich dwukrotnie pełnił funkcję redaktora naczelnego: Odrodzeniowego biuletynu „Dyszel w Głowie” i pisma akademickiego „Historia”. Publikował na łamach miesięcznika akademickiego „Odrodzenie” oraz pisma „Życie Technickie”; zamieścił też kilka recenzji w tygodniku „Kultura” i polemiki w pismach: „Gazeta Kościelna” i „Prosto z Mostu”. W styczniu 1939 roku rozpoczął pracę w krakowskim dzienniku „Głos Narodu”, a dwa miesiące przed wybuchem wojny został jego redaktorem naczelnym.
Okupację niemiecką Turowicz spędził z rodziną w majątku teściowej w Goszycach, w powiecie proszowickim. Współpracował z chadecką organizacją podziemną „Unia”, publikował w ukazujących się konspiracyjnie pismach: „Kultura Jutra” i „Miesięcznik literacki”. W majątku przez całą okupację udzielano schronienia wielu uchodźcom, m.in. pod koniec wojny znalazł się wśród nich Czesław Miłosz z rodziną.
W pierwszych tygodniach 1945 roku zaangażował się w tworzenie katolickiego pisma społeczno-kulturalnego, którego inicjatorem i patronem był abp Adam Stefan Sapieha, metropolita krakowski. Pierwszy numer „Tygodnika Powszechnego” ukazał się z datą 24 marca 1945, w skład pierwszej redakcji pisma wchodzili: Antoni Gołubiew, Paweł Jasienica, Stefan Kisielewski, Hanna Malewska, ks. Jan Piwowarczyk, Zofia Starowieyska-Morstinowa, Stanisław Stomma. Później dołączyli do nich: ks. Andrzej Bardecki, Józefa Golmont-Hennelowa, Zbigniew Herbert, Jan Józef Szczepański, Leopold Tyrmand, Jacek Woźniakowski. W marcu 1949 roku na łamach „Tygodnika” zadebiutował ks. Karol Wojtyła, późniejszy Jan Paweł II.
W marcu 1953 za odmowę opublikowania nekrologu Stalina pismo zostało zawieszone, a redakcja rozwiązana. Od lipca 1953 do maja 1956 „„Tygodnik Powszechny”” wydawało współpracujące z władzami komunistycznymi Stowarzyszenie PAX. Pismo wróciło do prawowitej redakcji na fali odwilży październikowej, a jego pierwszy numer ukazał się na Boże Narodzenie 1956 roku. Do zespołu dołączyli: Krzysztof Kozłowski, Jerzy Kołątaj, Zygmunt Kubiak, Bronisław Mamoń, Marek Skwarnicki, Jacek Susuł, Tadeusz Żychiewicz.
Następne lata to czas aktywności Jerzego Turowicza jako dziennikarza, działacza katolickiego na forum polskim (m.in. Kluby Inteligencji Katolickiej, Komisja Episkopatu ds. Apostolstwa Świeckich) i międzynarodowym, sprawozdawcy z obrad Soboru Watykańskiego II (1962–1965), a później z rzymskich sesji Synodu Biskupów. „Tygodnik” stał się z inicjatywy Turowicza promotorem odnowy soborowej i głównym w Polsce źródłem informacji o przemianach w Kościele.
W 1964 naczelny „Tygodnika” podpisał list 34 intelektualistów w obronie wolności kultury, za co pismo zapłaciło zmniejszeniem limitowanego nakładu. Turowiczowi natomiast władze odmówiły wydania paszportu, co uniemożliwiło mu uczestniczenie w trzeciej sesji soboru. Po marcu 1968 pismo Turowicza stawało się w coraz większym stopniu forum dla niezależnie myślących, zbuntowanych wobec systemu twórców, często wywodzących się ze środowisk dalekich od Kościoła, jak Antoni Słonimski czy Wiktor Woroszylski. Z „Tygodnikiem” związała się także grupa młodych intelektualistów (m.in. Ewa Bieńkowska, Małgorzata Dziewulska, Wojciech Karpiński, Marcin Król), zaproszona do redakcji przez tłumacza i publicystę Henryka Krzeczkowskiego.
W październiku 1978, po wyborze kard. Karola Wojtyły na papieża, „Tygodnik” stał się „pismem papieskim”, a Jerzy Turowicz brał udział w podróżach Jana Pawła II. Po sierpniu 1980 Redaktor i jego pismo włączają się w ruch Solidarności. 13 grudnia 1981, po wprowadzeniu stanu wojennego, „„Tygodnik Powszechny”” po raz drugi w historii został zawieszony, tym razem na sześć miesięcy. Po reaktywacji pisma jego rola jako niezależnej trybuny jeszcze wzrosła, na jego łamy bowiem, a także do redakcji, trafili dziennikarze, którzy zostali usunięci z innych pism bądź sami z nich odeszli.
W 1984 roku Turowicz został członkiem Komisji Episkopatu do spraw Dialogu z Judaizmem. Dialog chrześcijańsko-żydowski, relacje polsko-żydowskie i pamięć Zagłady były jednymi z najważniejszych tematów publicystyki i działalności Turowicza. W drugiej połowie lat 80. zaangażował się w rozwiązanie konfliktu wywołanego utworzeniem klasztoru Karmelitanek przy obozie Auschwitz. W 1988 wszedł w skład Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie, a w 1989 wygłosił jedno z przemówień inaugurujących obrady Okrągłego Stołu i uczestniczył w jego pracach. Z kręgu „Tygodnika”, „Znaku” i „Więzi” wyszła znaczna część kadr politycznych odrodzonej Rzeczypospolitej. Turowicz współtworzył Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna, z którego później wyłoniły się Unia Demokratyczna i Unia Wolności.
W 1946 roku Turowicz współzakładał miesięcznik „Znak”, a w 1959 wydawnictwo Znak. Tam właśnie wydano trzy zbiory jego publicystyki: Chrześcijanin w dzisiejszym świecie (1963), Kościół nie jest łodzią podwodną (1990), Bilet do raju (1999) oraz wywiad rzekę Trzy ćwiartki wieku (współautor: Jacek Żakowski, 1990). Nie do przecenienia jest rola Turowicza jako inicjatora wprowadzenia wielu tytułów do oferty wydawniczej Znaku, przede wszystkim dzieł zachodnich teologów. Był też autorem przedmów do kilku ważnych książek, m.in. Emmanuela Mouniera Co to jest personalizm? oraz wybór innych prac (1960), Marie-Dominique Chenu OP Lud Boży w świecie (1968), 70 żywotów: portrety, sylwetki, wywiady i wspomnienia o ludziach (1977), ks. Jana Piwowarczyka Wobec nowego czasu. Z publicystyki 1945–1950 (1985), Jacques’a Maritaina Pism filozoficznych (1988). W 2013 roku nakładem wydawnictwa Universitas ukazała się trzytomowa edycja Pism wybranych Jerzego Turowicza. Tygodnik, miesięcznik i wydawnictwo do 1993 roku były jedną firmą i wspólną platformą działania na rzecz wolnej i demokratycznej Polski oraz soborowego otwarcia Kościoła na świat współczesny.
Przed 1989 rokiem środowisko, m.in. za sprawą Turowicza, skupiało wokół siebie wybitnych pisarzy i humanistów, którzy mimo opresyjnych czasów szukali miejsca, gdzie możliwe było uprawianie niezakłamanej publicystyki i obrona niezależnej myśli. W Turowiczowym z ducha przekonaniu, że kultura jest ważniejsza od polityki, środowisko broniło kultury zakorzenionej w chrześcijaństwie, otwartej na inne światopoglądy i ją propagowało. Na tym zasadzała się decydująca wartość obu pism i wydawnictwa dla kultury polskiej przed 1989 rokiem, podzielana przez ich czytelników. Celnie podsumował to Stanisław Stomma w tekście napisanym po śmierci Turowicza: „(…) powiedzieć można, że »„Tygodnik Powszechny”« miał de facto pozycję monopolistyczną, wbrew swoim aspiracjom i swojej woli. A więc, tak się dziwnie układały sprawy, że Jerzy Turowicz, bez własnej woli, pełnił funkcję rzecznika większości narodu”.
W 1938 roku ożenił się z Anną, z domu Gąsiorowską, tłumaczką z języka francuskiego (przekłady publikowała przede wszystkim w „Tygodniku Powszechnym” i „Znaku”, a dla wydawnictwa tłumaczyła m.in. pisma Jacques’a Maritaina, Emmanuela Mouniera oraz rozmowy André Frossarda z Janem Pawłem II).

Biogram został przygotowany na podstawie książki „Ludzie Znaku” wydanej przez Wydawnictwo ZNAK. 

Skip to content